1. ციხე-ქალაქი უჯარმა. მისი დაარსება მომდინარეობს მეფე ასფატურის მეფობიდან ( III საუკუნე. ახ წ.) მემეტიანეს სიტყვებით უჯარმა განუახლებია და ხელმეორედ აუშენებია V ს-ში ვახტანგ გორგასალს. უჯარმა X საუკუნის დასაწყისში არაბ დამპყრობლებს დაუნგრევიათ, ხოლო XII საუკუნეში უჯარმა კვლავ აღუდგენია მეფე გიორგი III-ეს (1156 - 1184წ.წ) და თავის განძთსაცავად უქცევია. ციხე-სიმაგრე აგებულია მდ. ივრის მარჯვენა სანაპიროზე მდებარე მაღალ გორაზე და წარმოადგენდა იორის ვიწრო გასასვლელის ჩამკეტ კარიბჭეს. უჯარმის გორგასლის ციხის ნანგრევები დღესაც ანცვიფრებს მნახველებს თავისი გრანდიოზულობითა და სილამაზით.
2. ახალი შუამთის ხახულის ღვთისმშობლის დედათა მონასტრის სახელი მის ადგილმდებარეობას უკავშირდება. მონასტერს სამი მხრიდან მთები არტყია გარს, თავად კი მთათაშუა მდებარე ვაკეზეა აგებული. ახალი შუამთის დედათა მონასტრის დაარსება კახეთის მეფის ლეონის (1520 - 1574წწ.) მეუღლის - თინათინის სახელთანაა დაკავშირებული. გადმოცემის თანახმად, ახლადჯვარდაწერილ სამეფო წყვილს დღევანდელი მონასტრის ადგილას შემოაღამდათ, დედოფალს ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატი შინდის ხის ქვეშ დაუსვენებია, ხატი მანამდე ვერ დაუძრავთ ადგილიდან, სანამ დედოფალს ამ ადგილას მონასტრის დაარსება არ უბრძანებია.
3. ძველი შუამთა , ქართული ხუროთმოძღვრული ანსამბლი,  ქრისტიანული არქიტექტურის ერთ-ერთი საყურადღებო ნიმუში საქართველოშიძველი შუამთის სამონასტერო კომპლექსი ტყით დაფარულ მთებს შუა ვაკე ადგილას მდებარეობს. მონასტრის სამი ეკლესია ალაზნის ველის ზემო კალთაზეა შეფენლი. მონასტრის ტერიტორიაზე საკულტო არქიტექტურული ძეგლებია თავმოყრილი. არსებულ ძეგლთა შორის ყველაზე ადრინდელი V საუკუნის შუა ხანებით დათარიღებული სამნავიანი ბაზილიკაა.. VII საუკუნის გუმბათოვანი ეკლესია, VII საუკუნის მცირე გუმბათოვანი ეკლესია. კომპლექსში შედის სამრეკლო და სხვა ნაგებობანი.
4. იყალთო, ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, სამონასტრო კომპლექსი დააარსა ერთ-ერთმა ასურელმა მამათაგანმა ზენონმა VI საუკუნეში.სამონასტრო კომპლექსის ტერირორიაზე სამი ეკლესიაა: VI საუკუნის გუმბათოვანი ეკლესია; უფრო მომცრო, IX საუკუნით დათარიღებული გუმბათიანი ეკლესია და XII-XII საუკუნეების ერთნავიანი სამლოცველო. აქვეა სახელგანთქმული აკადემიის ნანგრევები.  იყალთო ქართული კულტურისა და განათლების მძლავრი კერა იყო. გადმოცემის თანახმად, არსენ იყალთოელს (XI-XII საუკუნეები) აქ აკადემია დაუარსებია. ჩვენამდე მოღწეულია აქაური ხელნაწერები, რომლებიც შედარებით გვიანდელი ხანისა და იყალთოს აკადემიის შესახებ ცნობებს არ შეიცავს.
5. ალავერდი, ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, სამონასტრო კომპლექსი VI საუკუნის შუა ხანებში დააარსა იოსებ ალავერდელმა. XI საუკუნის დასაწყისში კვირიკე კახთა მეფემ ალავერდის წმ. გიორგის პატარა ეკლესიის ადგილას ააგო საკათედრო ტაძარი, რომელიც უმთავრესად ალავერდის სახელწოდებითაა ცნობილი.ეკლესია აშენებისთანავე მოუხატავთ, კედლის მხატვრობა აქ დღემდეა შემორჩენილი. ალავერდის კათედრალს XVII-XVIII საუკუნეების გალავანი ევლება გარს.  აქვს გალავანი (XVII-XVIII სს.), გაერთიანებულია სხვადასხვა დროის ნაგებობები.გალავნის ფარგლებშია მოქცეული კახეთში ირანის შაჰის ნაცვალის (1616-1623), ფეიქარ-ხანის სასახლე - ორსართულიანი პალატი, სადაც სატრაპეზო და სამრეკლო ყოფილა. გალავანს გარეთ მრგვალი კოშკებით გამაგრებული აბანოა აგებული. აღმოჩენილია უძველესი ორმოცქვევრიანი მარნის ნაშთები. აღდგენილი მარნის ტერიტორიაზე კვლავ გრძელდება ღვინის დამზადების ტრადიცია. ისხმევა როგორც კახური, ასევე ევროპული ტექნოლოგიით დამზადებული სამონასტრო ღვინო; ფუნქციონირებს ღვინის მცირე ქარხანა.
6. გრემი -გრემის ტერიტორიაზე პირველი დასხლება, სავარაუდოდ, გვიანი ბრინჯაოს ხანაში გაჩნდა, თუმცა მისი როგორც სტრატეგიულად და პოლიტიკურად მნიშვნელოვანი ქალაქის ისტორია მას შემდეგ დაიწყო რაც კახეთის პირველმა მეფემ - გიორგიმ (1466 -1476წწ.), გრემი კახეთის დედაქალაქად აქცია. არქიტექტურულ ძეგლთა ნაწილი დღემდეა შემორჩენილი. ცენტრში, ამაღლებულ ადგილას აღმართულია შუასაუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვანი ტაძარი - მიქელ და გაბრიელ მთავარანგელოზთა ეკლესია, აგებული ლევან კახთა მეფის (1518-1574წწ.) მიერ. ამავე პერიოდისაა ტაძრის მოხატულობა, აქვე უნდა იყოს მეფის სამარხიც. ეკლესიის გვერდით დგას სამსართულიანი არქაული ფორმის სასახლე, ზემოდან დაშენებული სამრეკლოთი. შეინიშნება მარნები, საწნახელი და სხვა სამეურნეო ნაგებობათა ნაშთები.
7. ნეკრესი, ისტორიული ქალაქი,  დააარსა მეფე ფარნაჯომმა (ძვ. წ. II-I სს.). IV საუკუნეში მეფე თრდატმა აქ ააგო ეკლესია, სადაც VI საუკუნეში დამკვიდრდა ერთი ასურელი მამათგანი - აბიბოსი. მის დროს დაარსდა ნეკრესის საეპისკოპოსო (იარსება XIX საუკუნამდე). ნეკრისს იმთავითვე მიეცა დიდი მნიშვნელობა. აქედან ვრცელდებოდა ქართლის პოლიტიკური და კულტურული გავლენა აღმოსავლეთ კავკასიონის მთიანეთზე. ნეკრესის საეპისკოპოსოს ეპარქიაში, შედიოდა არა მხოლოდ გაღმამხარი, არამედ დაღესტნის ნაწილიც (დიდოეთი).  ნეკრესის სამონასტრო კომპლექსი ქართული ხუროთმოძღვრების რამდენიმე ძეგლს აერთიანებს, რომელთაგან IV საუკუნის II ნახევრის მცირე ზომის ბაზილიკა ერთ-ერთი უძველესია საქართველოში დღემდე მოღწეული ეკლესიათაგან.

დამატებითი ინფორმაციისთვის დარეკეთ 307- 007
ან მოგვწერეთ: ეს ელ-ფოსტის მისამართი დაცულია სპამ-რობოტებისაგან, მის სანახავად ჩართული უნდა გქონდეთ Javascript