2. ვაღარშაპატი იგივე ეჩმიაძინი — ქალაქი სომხეთში, სომხური სამოციქულო (გრიგორიანული) ეკლესიის კათალიკოსის საბრძანებელი. ისტორიულად ქალაქის დედაბოძი ეჩმიაძინის ტაძარი იყო. გადმოცემის თანახმად, თავადპირველად ააგო წმ. გრიგორ განმანათლებელმა 301-303 წლებში. მე-5 საუკუნის სომხური წერილობითი წყაროების მიხედვით, წმ. გრიგორს ქრისტე გამოეცხადა ზეციდან, რომელმაც მიწას მეხი სტყორცნა ოქროს ჩაქუჩით, ტაძრის ასაშენებელი ადგილის მისათითებლად. პატრიარქმა ეკლესიასა და თვით ქალაქსაც სახელად ეჩმიაძინი დაარქვა, რაც ნიშნავს: ”ადგილი სადაც მხოლოდშობილი დაეშვა”. იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი.

3. ზვართნოცი - (სომხ. Զվարթնոց - ზეციური ანგელოზები) ისტორიული ქალაქია 643-652 წლებში კათოლიკოს ნერსეს III-ის (აღმშენებელი) სურვილით აგებულ იქნა დიდებული წმ. გიორგის საკათედრო ტაძარი ადგილას, სადაც მეფე ტირდატ III და გრეგორი ბრწყინვალე შეხვედრილან ერთმანეთს. 930 წელს ტაძარი მიწისძვრამ გაანადგურა და დამარხული რჩებოდა მე-20 საუკუნის დასაწყისში ხელახლა აღმოჩენამდე. 1900-07 წლებში არემარეში მასიური არქეოლოგიური გათხრები მოეწყო, რის შედეგადაც გაწმენდლი იქნა კათედრალის ფუნდამენტი კათოლიკოსის სასახლესა და ღვინის მარანათან ერთად. ეჩმიაძინის ტაძრებთან ერთად ზვართნოცი იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი 2000 წელს.

4. გეღარდი აირივანქი (სომხ. Գեղարդ „კლდეში ნაკვეთი მონასტერი“), მონასტერი მდინარე გარნის ხეობაში, ერევნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 40 კმ-ზე. დაარსდა IV საუკუნეში. გალავნის შიგნით განლაგებულია ჯვაროვან-გუმბათოვანი ეკლესია ასტვაწაწინი (1215), რელიეფებითა და ჩუქურთმებით შემკული 4-სვეტიანი გავითი (1225), კლდეში გამოკვეთილი ორი გუმბათიანი ეკლესია (ორივე 1283, ხუროთმოძღვარი გალძაგი) და სხვა, გალავნის გარეთ კი — XII საუკუნის ნახევრად გამოქვაბული გრიგორის ეკლესია. შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვირეობის ძეგლთა სიაში.

5. სევანის ტბა  (გოქჩა) უდიდესია კავკასიაში. ფართობი - 1200 კმ². საშუალო სიღმე - 28,5 მ, მაქსიმალური - 83 მეტრი. მდებარეობს ამიერკავკასიის ვულკანურ მთიანეთში, დაახლოებით 1900 მ სიმაღლეზე. ტბას ჩრდილო-დასავლეთით ეკვრის ბამბაკის ქედი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით შაჰდაღის ქედი, დასავლეთითა და სამხრეთით გეღამისა და ვარდენისის ქედები. სევანის ტბას უკავია მთათაშორისი ტექტონიკური ქვაბულის ცენტრალური ნაწილი.

6. სევანის მონასტერი სევანავანკი - არქიტექტურული კომპლექსი სევანის ტბის კუნძულზე (ახლა ნახევარკუნძულია). შემორჩენილია IX საუკუნის სამაფსიდიანი ჯარ-გუმბათოვანი ეკლესიები: მცირე - კარაპეტის ეკლესია და დიდი - მოციქულთა ეკლესია (874). მოციქულთა ეკლესიის ხის კვეთილი კარი (1176 და 1552) და გავითის კვეთილი სვეტისთავები ინახება სომხეთის ისტორიის მუზეუმში, ერევანში.

7. გოშავანქი , ნორ-გეტიკი, შუა საუკუნეთა სამონასტრო კომპლექსი სომხეთში, სოფელ გოშში. XII საუკუნეში დაუარსებია იგავმწერალ მხითარ გოშს. კომპლექსში შედის კუპელჰალეს ტიპის ეკლესიები: ასტვაწაწინი (1191-1196) გავითით (სტოა; 1197-1203) გრიგოლისა (1208-1241); ლუსავორიჩის (1237-1241) მომცრო ეკლესია, ორსართულიანი შენობა წიგნსაცავით (1231 წლამდე), რამდენიმე სამლოცველო და სხვა ძირითადი შენობები აგებულია ხუროთმოძღვარ მხითარის მიერ.

8. ქობაირის მონასტერი - ადრეულ შუა საუკუნეებში ჩანს დაარსებული. გარკვეული ხნის მანძილზე იგი ლორის კვირიკიანთა სამეფო კარის წარმომადგენლების ხელში უნდა ყოფილიყო. XIII საუკუნის შუახანებისთვის დედათა მცირე სავანე შანშე მხარგრძელის მეუღლის ხელით სომეხთაგან კვლავ ქართველთა მფლობელობაში გადავიდა – სწორედ იმხანად იწყება ქობაირში აქტიური და ფართო სამშენებლო მოღვაწეობა, შენდება და ფრესკებით იმკობა დიდი ტაძარი, შანშეს სახლის წარმომადგენელთა დასაკრძალავი ეკვდერი, აგრეთვე სამრეკლო, სატრაპეზო, სხვა ნაგებობები. ქობაირში მრავლადაა ვრცელი ქართული საქტიტორო წარწერები, ისევე როგორც ქართულწარწერიანი საფლავები, რომლებიც მხარგრძელთა ოჯახის წევრებს, აგრეთვე აქ მოღვაწე პირებს ეკუთვნის (აქვეა ძალზე საინტერესო ეპიტაფია ლექსად).

9. ალავერდი - ისტორიულ წყაროებში პირველად მოიხსენიება ძვ. წ. III-II სს-დან მანიც-გომის, მანესის სახელწოდებით. XIII ს-ის დასაწყისიდან ცნობილია როგორც სპილენძის წარმოების ადგილი. თანამედროვე სახელი მიიღო XVII ს-ში. 1770 წ. ლორის ოლქში დასახლდა ბერძენი მაღაროს მუშები, რომლებმაც ააშენეს სპილენძსადნობი ქარხანა ალავერდში და შამლუღში, რომელიც 1795 წ. დაანგრია აღა-მაჰმად-ხანმა. 1801 წ. ალავერდი შევიდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში. 1938 წ. მიიღო ქალაქის სტატუსი. 1963 წლიდან კი არის რესპუბლიკური დაქვემდებარების ქალაქი. ალავერდში შემორჩენილია თამარ მეფის ხიდი.

10. სანაჰინი ( Sanahin) - სომხური არქიტექურული კომპლექსის გამორჩეული ნიმუშია მონასტერი დაარსდა მე - 10 საუკუნეში ლორის გუბერნიაში, ზუსტი დარსების თარიღი უცნობია, სახელი სანაჰინი სიტყვასიტყვით ითარგმნება როგორც "ეს უფრო ძველია ვიდრე ის", სავარაუდოდ „ის“ - ში იგულისხმება მის მეზობლად მდებარე ტაძარი „ ჰაგპატი “. ტაძარი შესულია იუნესკოს ძეგლთა დაცვის სიაში.

12. ახტალის სამონასტრო კომპლექსი მდებარეობს სომხეთის ტერიტორიაზე, აქ ადრე ქართველები ცხოვრობდნენ და ტერიტორიც საქართველოს ეკუთვნოდა, აქ საეპისკოპოსო ვახტანგ გორგასალს დაურსები თუმცა იმ დროინდელი ტაძრისა არაფერი არა შემორჩენილა, მოგვიანებით, IX-X საუკუნეებში ეს კუთხე ქართლის მმართველებიდან სომეხ ბაგრატუნიანთა ხელში გადავიდა. თუმცა, მისი დიდი ნაწილი XI საუკუნიდან კვლავ დაბრუნდა საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში. იქიდან მოყოლებული 1920–იან წლებამდე სამხრეთ კავკასიაში მართლმადიდებლური აღმსარებლობის დამკვიდრების და სამონასტრო აღმშენებლობის ერთ–ერთ უმნიშვნელოვანეს ცენტრს წარმოადგენდა.

დამატებითი ინფორმაციისთვის დარეკეთ 2- 144 - 111; 557 47 41 44. 
ან მოგვწერეთ: ეს ელ-ფოსტის მისამართი დაცულია სპამ-რობოტებისაგან, მის სანახავად ჩართული უნდა გქონდეთ Javascript